Alle soorten › Zangvogels › Grasmussen › Rüppells grasmus
Rüppells grasmus | Curruca ruppeli
Rüppell's warbler | Curruca de Rüppell
Rüppells grasmus is de zwartkeelsoort van de Egeïsche kust: een grijze grasmus waarvan het mannetje een gitzwarte kop en keel heeft, doorsneden door een brede, sneeuwwitte baardstreep. Op een rotsige helling boven zee, met een zingend mannetje op een kermeseikje, is het een van de mooiste vogels van Griekenland.
Geluid
De zang is een snel, hard en wat hakkelend babbeltje van twee tot vier seconden, voller en luider dan dat van de andere grasmussen van het gebied, met korte, ratelende en krassende tonen tussen heldere, opgewekte fluitjes door: tsjerre-tsjek-tsjek-witsjerie-tsjerr. Hij wordt gegeven vanaf een uitstekende tak op een struiktop en heel vaak in een korte zangvlucht: het mannetje klimt met langzame, overdreven vleugelslagen een paar meter boven het struweel, hangt daar even en zakt zingend terug. De roep is een hard, houtig tsjek, meestal in reeksen, en bij onrust een droge ratel tserr-r-r. Zingt vanaf de aankomst eind maart tot begin juni, het felst in april, en vooral in de eerste uren na zonsopgang.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname beschikbaar.
Herkenning
Het mannetje is onmiskenbaar: kop, kin en keel diep zwart, met daartussen een brede witte baardstreep die van de snavelbasis tot in de halszijde loopt, en daaronder scherp begrensde lichtgrijze onderdelen die naar de buik toe wit worden. De rug is zuiver grijs, de vleugel donker met opvallend lichte randen aan de tertials en de grote dekveren, en de staart is zwart met witte buitenste pennen. Oogring rood, iris roodbruin, poten grijsbruin. Het vrouwtje is veel soberder: grijze kop, lichte keel, vaak een vage donkere waas op de kin en een aangeduide lichte baardstreep, en de onderdelen zijn vuilwit met een zandkleurige zweem. Bij haar en bij jonge vogels zijn juist die lichte tertialranden het houvast: ze vormen op de gevouwen vleugel een bleek paneeltje. De vogel is slanker dan een kleine zwartkop en heeft een langere, spitsere vleugel — hij is dan ook een echte trekvogel.
Verwarringssoorten
De kleine zwartkop deelt het hele areaal en is de belangrijkste verwarringssoort. Het mannetje daarvan heeft ook een zwarte kap, maar die stopt bij het oog en laat een zuiver witte keel vrij; een witte baardstreep ontbreekt, de vleugel is egaal zonder lichte tertialranden en de vogel is compacter met een kortere vleugelpunt. Bij vrouwtjes en eerstejaars wordt het lastiger: let dan op de lichte randen aan tertials en dekveren, op het schonere grijs van de bovendelen en op de langere handpenprojectie van Rüppells grasmus. Verder naar het oosten komt Ménétriés' zwartkop erbij, die bleker is, roze aangelopen onderdelen heeft en zijn staart voortdurend op en neer beweegt, en op Cyprus de Cyprusgrasmus, waarvan het mannetje wél een witte baardstreep heeft maar zwarte spikkels over de hele onderkant draagt. De sperwergrasmus, die in dezelfde streek doortrekt, is veel forser en heeft twee witte vleugelstrepen.
Leefgebied
Warm, droog en stenig terrein met laag struweel: phrygana van doornige kussenplanten, macchia van kermeseik, mastiek en jeneverbes, en garrigue op kalkhellingen, altijd met kale rots en losse stenen ertussen. Hij zit vaak op rotsige hellingen en op oude terrassen die aan het dichtgroeien zijn, en gebruikt ook open, ijl struikbos van kermeseik en cipres. Anders dan de kleine zwartkop heeft hij geen dicht, hoog struweel nodig; hij komt juist het talrijkst voor waar de vegetatie ijl is en de rots doorschijnt. Meestal onder de duizend meter, op Kreta tot ongeveer zestienhonderd meter.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Een klein broedareaal rond de Egeïsche Zee: Zuid-Griekenland en de Peloponnesos, de Griekse eilanden van Lesbos en Chios tot Kreta en Rhodos, en West- en Zuid-Turkije. Hij is een volledige trekvogel en overwintert ver buiten Europa, in Noordoost-Afrika langs de zuidrand van de Sahara, van Tsjaad en Soedan tot Eritrea. Aankomst eind maart en begin april, vertrek in augustus en september. Naar het westen is hij een echte dwaalgast: enkele gevallen in Italië, Frankrijk, Groot-Brittannië en Scandinavië, meestal zingende voorjaarsmannetjes die te ver zijn doorgeschoten. In Nederland is de soort niet vastgesteld en in Spanje evenmin.
- Broedvogel (zomer)
- Doortrek
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
De tweede helft van april op Lesbos is de klassieke keus: de heuvels rond Ipsilou, de hellingen boven de Kalloni-baai en de weg naar Sigri, waar in het open struweel meerdere zingende mannetjes op korte afstand van elkaar zitten. Ook de droge hellingen van de Hymettos bij Athene en de zuidkust van Kreta zijn goed. Ga vroeg, zoek een helling met struiken tot kniehoogte tussen kale rots en let op de zangvlucht: een zwart-wit koppetje dat boven het struweel uit klimt is van honderd meter afstand al te herkennen. Kijk bij elke grijze grasmus zonder zwarte kap naar de tertialranden voordat je hem als kleine zwartkop afboekt.
Staat van instandhouding
Wereldwijd niet bedreigd, maar het areaal is klein en de trend is dalend. De belangrijkste knelpunten liggen in het broedgebied: overbegrazing door geiten waardoor de struiklaag verdwijnt, grote branden, en aan de andere kant juist het dichtgroeien van verlaten terrassen tot hoog struweel en bos. Daarnaast telt de bouw van vakantiewoningen en wegen langs de Griekse en Turkse kust mee, precies in de lage kustzone waar de soort het talrijkst is. Omdat hij aan de zuidrand van de Sahara overwintert, spelen ook de omstandigheden daar en langs de lange trekroute een rol.