Witbandkruisbek | Loxia leucoptera

Geluid

De roep verschilt duidelijker van die van de kruisbek dan bij de andere twee, en dat helpt. De vluchtroep is een droog, ratelend en licht trompetterend tjif-tjif-tjif, hoger, nasaler en veel minder hard dan het kjip van de kruisbek, met een rammel die aan een barmsijs doet denken. Daarnaast klinkt uit groepen een zacht, nasaal tuit. De zang is het aardigste geluid van het geslacht: een lange, zoete, bijna kanarieachtige reeks van trillers, zoemende tonen en heldere halen, veel muzikaler dan het gerammel van de kruisbek, gebracht vanaf een kale top of in een trage zangvlucht. Ook hier geldt dat een opname het zekerst is: op het sonogram is de ratelende vluchtroep onmiddellijk te scheiden.

Herkenning

De slankste en kleinste kruisbek, met een duidelijk lichtere snavel dan de andere drie. Op de zwarte vleugel staan twee brede, zuiver witte banden; de langste schouderveren hebben bovendien witte punten, wat een derde streepje geeft. Het mannetje is rozerood tot frambozenkleurig, het vrouwtje grijsgroen met een gele zweem en een gele stuit, jonge vogels zijn grijs en fijn gestreept — maar de witte banden zitten in alle kleden.

Verwarrings­soorten

Zijn de vleugelbanden goed te zien, dan is er geen probleem: geen van de andere kruisbekken heeft ze. Er zijn twee vallen. Jonge kruisbekken hebben soms smalle, roomkleurige streepjes op de vleugel die bij een korte blik voor het echte werk doorgaan; die streepjes zijn dan smal, vuil van kleur, en de langste schouderveren hebben géén witte punten. En een sterk gesleten kruisbek kan lichte vleugelzomen tonen. Let dus op de combinatie: twee brede zuiver witte banden, witte punten aan de schouderveren, een fijne snavel en een klein, sierlijk postuur.

Leefgebied

Naaldbos van de noordelijke taiga, met een voorkeur voor lariks, en verder sparrenbos en de opgaande dennen langs hoogvenen en beekdalen. Buiten het broedgebied in invasiejaren vaak in lariksaanplant, in parken en arboreta met sierlariks en in tuinen met grote sparren.

Verspreiding en trek

Broedt in Noord-Zweden, Noord- en Oost-Finland en verder oostwaarts door Rusland; het broedgebied verschuift met de larikszaadoogst en ligt in Europa nooit twee jaar achtereen op dezelfde plek. Ongeveer eens in de vijf jaar trekken groepen naar het westen en zuidwesten en bereiken dan Denemarken, Duitsland, Polen, de Lage Landen en Groot-Brittannië, soms in tientallen tegelijk en meestal vanaf augustus.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Zoek in een invasienajaar de lariksen op — een lariksbosje, een laan met sierlariks, een arboretum — en luister naar het ratelende tjif-tjif tussen de gewone kruisbekken. Bekijk daarna elke vogel apart, want in een groep zit vaak maar één witbandkruisbek. Fotografeer als het kan de gestrekte vleugel: brede banden plus witte punten aan de schouderveren zijn het bewijs, één smal streepje niet.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern). De aantallen zijn in Europa nauwelijks te tellen omdat de soort van jaar tot jaar met het larikszaad meebeweegt; er zijn geen aanwijzingen voor een afname. Behoud van gemengde taiga met lariks en spar is de voorwaarde waaronder de soort blijft.

Wetenschappelijke naam

Loxia leucoptera Gmelin, 1789

Gmelin beschreef de soort in 1789 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Loxia werd in 1758 ingevoerd door Linnaeus. Loxia komt van het Griekse loxos 'schuin', naar de gekruiste snavelpunten. leucoptera is Grieks, van leukos 'wit' en pteron 'vleugel', naar de twee witte vleugelstrepen. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de Hudsonbaai en New York.