Grote kruisbek | Loxia pytyopsittacus

Geluid

Bij deze soort is het geluid belangrijker dan het beeld, en toch is het geen sluitend bewijs. De vluchtroep is een diep, hard en wat blaffend tjop tjop of köp köp, merkbaar lager en trager dan het scherpe kjip van de kruisbek en met een volle, houten klank; wie beide vaak hoort, herkent het verschil meteen, maar de laagste roeptypen van de kruisbek komen er dicht bij. De opgewonden roep uit rustende groepen is een dieper, nasaler tjuk. De zang bestaat uit dezelfde bouwstenen als bij de kruisbek — roepen, ratels en trillers — maar klinkt lager, langzamer en losser, met langere pauzes. Wie zekerheid wil, neemt de roep op: op het sonogram liggen de banden van de grote kruisbek breder en lager, en dat is beter te scheiden dan met het oor alleen.

Herkenning

Een kruisbek die alles een maat groter heeft: een zwaardere kop, een dikkere hals en vooral een hoge, bolle snavel waarvan de onderkaak duidelijk opwaarts buigt en de gekruiste punten nauwelijks uitsteken. De kop lijkt daardoor vierkant, met een steile voorhoofdslijn die bijna recht in de snavel overgaat. Mannetjes zijn baksteenrood, vrouwtjes grijsgroen met een gele stuit, jonge vogels grijsbruin en gestreept — het verenkleed voegt niets toe aan het onderscheid met de kruisbek.

Verwarrings­soorten

Alles draait om de kruisbek, en de scheiding is minder scherp dan een plaat doet vermoeden. Zware mannetjes van de kruisbek halen de snavelmaten van lichte grote kruisbekken, zodat een deel van de vogels in het veld niet te benoemen is; dat is geen tekortkoming van de waarnemer maar een eigenschap van de groep. Let op de verhouding tussen snavelhoogte en snavellengte — bij de grote kruisbek is de snavel bijna even hoog als lang — en op de vrijwel rechte lijn van voorhoofd naar snavelpunt. De schotse kruisbek zit daar precies tussenin, maar komt alleen in Schotland voor. De witbandkruisbek valt af op zijn brede witte vleugelbanden.

Leefgebied

Oud dennenbos van grove den, vooral op arme zandgronden en langs de randen van hoogvenen, waar laag vertakte oude dennen veel kegels dragen. In invasiejaren ook in dennenaanplant en op met dennen begroeide heide ver buiten het broedgebied. Foerageert vrijwel uitsluitend in de kroon van de den en komt alleen aan de grond om te drinken.

Verspreiding en trek

Broedvogel van Noorwegen, Zweden, Finland en Noordwest-Rusland, met kleine aantallen in Estland, Letland en de Schotse Hooglanden. Na een mislukte dennenoogst trekken groepen naar het zuidwesten; ze bereiken dan Denemarken, Noord-Duitsland, Nederland, België en Groot-Brittannië, waar na een invasie soms een enkel paar blijft broeden. Buiten die jaren is de soort ten westen van de Oostzee zeldzaam.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

In een invasiewinter zoek je oude, laag vertakte grove dennen op een heideveld of een landgoed, en je luistert naar het lage tjop tussen de gewone kruisbekken. Neem de roep op als het kan, want dat is het enige dat achteraf standhoudt. Kijk verder naar het profiel van de kop: als voorhoofd en snavel één rechte lijn vormen en de staart erg kort lijkt, ben je op de goede weg.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern). De soort is volledig afhankelijk van oud dennenbos met een geregelde kegeloogst; waar oude dennen worden geoogst of vervangen door spar verdwijnt hij. In Schotland en Fennoscandië is herstel van oud dennenbos daarom de belangrijkste maatregel.

Wetenschappelijke naam

Loxia pytyopsittacus Borkhausen, 1793

Borkhausen beschreef de soort in 1793 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Loxia werd in 1758 ingevoerd door Linnaeus. Loxia komt van het Griekse loxos 'schuin', naar de gekruiste snavelpunten. pytyopsittacus is Grieks, van pitus 'den' en psittakos 'papegaai', naar de zware snavel waarmee de vogel dennenkegels openbreekt. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.