Witte kwikstaart | Motacilla alba

Geluid

De roep is het geluid dat overal in Europa te horen is en dat maar weinig mensen thuisbrengen: een scherp, tweelettergrepig tsjis-lik of tsjilip, hard en helder, bijna altijd in de vlucht en meestal precies op het moment dat de vogel opvliegt. Bij onrust volgen de noten elkaar snel op en klinken ze eenlettergrepig. De zang stelt weinig voor: een haastige, aaneengeregen reeks van diezelfde roepnoten met wat gekwetter ertussen, gebracht vanaf een nokbalk, een dakgoot of een paal. Hij valt op door het tempo, niet door de melodie. Zang van maart tot in juli, de roep het hele jaar door.

Herkenning

Slank en langgerekt, zestien tot negentien centimeter, waarvan bijna de helft staart. Die staart is zwart met witte buitenste staartpennen en wipt onophoudelijk op en neer, ook als de vogel stilstaat. De poten zijn zwart, de snavel dun en zwart. Het mannetje in zomerkleed is een tekening in drie kleuren: een zwarte kruin en nek die zonder onderbreking doorloopt in een zwarte kin, keel en bovenborst; een spierwit voorhoofd en witte wangen die als een masker in dat zwart liggen; en daartussen een schone, lichtgrijze mantel. De vleugel is zwartgrijs met brede witte veerzomen die twee duidelijke banden vormen, de flanken zijn wit. Het vrouwtje is dezelfde vogel met een grijzere, zwart gevlekte kruin en iets minder zwart op de borst. In het winterkleed verdwijnt het grote zwarte bef: er blijft een zwarte halvemaan op de borst over en de keel wordt wit. Jonge vogels zijn vuilgrijs en beige, met een gele waas over het gezicht, maar hebben al de zwarte poten en de wippende staart. De vlucht is diep golvend, met korte vleugelsalvo's tussen de dalen, en bijna altijd van een roep voorzien. De Britse en Ierse vogels horen tot de ondersoort yarrellii, de rouwkwikstaart. Bij dat mannetje is de rug niet lichtgrijs maar diep zwart, zodat kruin, nek en mantel één doorlopend zwart vlak vormen; de flanken zijn grauwgrijs in plaats van wit en het zwart op de borst reikt verder naar beneden. Het vrouwtje is donker leigrijs op de rug. In het winterkleed loopt het verschil terug, maar dan is de stuit de scherprechter: bij yarrellii donkergrijs tot zwart en dus nauwelijks lichter dan de staart, bij de nominaatvorm alba licht en schoon grijs en duidelijk afstekend tegen het zwart van de staart. Rouwkwikstaarten broeden hier maar zelden; op de trek zitten ze elk voorjaar in kleine aantallen tussen de gewone witte kwikstaarten langs de kust.

Verwarrings­soorten

Kijk naar de rug, naar de stuit en naar de poten, dan is er weinig aan de hand. De grote gele kwikstaart heeft een nóg langere staart, blauwgrijze bovendelen met een geelgroene stuit — rug en stuit hebben dus verschillende kleuren — helder gele onderstaartdekveren en vleeskleurige, niet zwarte poten; hij zit aan stromend water. Bij de witte kwikstaart is de stuit even grijs als de rug en zit er nergens geel. De gele kwikstaart is korter van staart, olijfgroen op de rug en van onderen geel, en loopt in weiland en akker. Jonge citroenkwikstaarten zijn wél grijs en wit, maar hebben twee opvallend brede witte vleugelbanden, een lichte omlijsting die om het hele oorveld heen loopt en een kortere staart, en ze staan in nat grasland, niet op een erf. In vlucht ten slotte lijken alle piepers erop door de golvende vlucht en de witte staartranden, maar die zijn bruin en gestreept en hebben geen enkel zwart-witcontrast.

Leefgebied

Kort, open, hard terrein waar hij tussen de sprieten door kan lopen, met water in de buurt en een holte om in te nestelen. In de praktijk: boerenerven en mestplaten, parkeerplaatsen en industrieterreinen, dorpsstraten en platte daken, oevers van sloten, kanalen en rivieren, grindbanken, kwelders, sluizen en bruggen, en pas gemaaide gazons en sportvelden. Het nest ligt in een gat — een spleet in een muur, een stapel pallets, een holte onder de dakpannen, een landbouwmachine die even stilstaat, een oeverbeschoeiing — en zelden ver van water. In het najaar slapen ze gezamenlijk in rietkragen, in stadsbomen en in kassen, soms met honderden bij elkaar.

Verspreiding en trek

Broedt van IJsland en Noord-Scandinavië tot in Noord-Afrika en van Ierland tot ver in Siberië, en in het zuiden tot in de Levant en de bergen van Turkije. Noordelijke en oostelijke vogels trekken naar het Middellandse Zeegebied en Afrika; in West-Europa blijft een deel van de vogels hangen. In Nederland is de witte kwikstaart een van de talrijkste erf- en oevervogels, met enkele tienduizenden broedparen en een stabiele tot licht toenemende trend, en in zachte winters overwinteren er honderden tot enkele duizenden, vooral bij open water en op erven. In Spanje broedt hij vooral in het noorden, het midden en de bergen, en in de winter is hij overal — tot op elk dorpsplein, elke rioolwaterzuivering en elke rivierbedding.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Ga eind maart naar een boerenerf, een jachthaven of een parkeerplaats aan een meer. De mannetjes zijn dan op hun scherpst getekend en laten je tot op een paar meter naderen, eenvoudig omdat ze aan mensen gewend zijn. Loop in dezelfde weken de zeedijken en strandhoofden na op rouwkwikstaarten en kijk daarbij naar niets anders dan de rug en de stuit: zwart tegen grijs. En sta in oktober bij zonsondergang aan de rand van een rietveld of in een verlichte winkelstraat; dan vallen ze met tientallen tegelijk in om te slapen, en pas op dat moment zie je hoeveel er zijn.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, en in Europa een van de weinige vogels van het boerenland die het goed doen: de soort vraagt kaal, kort en hard terrein, en daar is meer van gekomen in plaats van minder. In Nederland staat hij niet op de Rode Lijst en is de trend sinds 1990 licht positief. Wat hem plaatselijk kost, is klein en concreet: het dichtmetselen van schuren en het opruimen van rommelhoekjes kost nestholtes, en insecticiden op erven en langs oevers kosten voedsel voor de jongen. Wie een stapel stenen, een oude machine of een openstaande schuurdeur laat staan, houdt het paar meestal ook.

Wetenschappelijke naam

Motacilla alba Linnaeus, 1758

Linnaeus beschreef de soort in 1758 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Motacilla voerde hij in datzelfde werk in. Motacilla was bij de Romeinen de naam van de kwikstaart; het is eigenlijk een verkleinvorm van motare 'heen en weer bewegen', maar sinds de middeleeuwen werd -cilla ten onrechte als 'staart' opgevat. alba is Latijn voor 'wit', naar het zwart-witte verenkleed. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.