Afrikaanse woestijnmus | Passer simplex

Geluid

Het meest muzikale geluid van de familie. De zang is een langzame, heldere reeks zoete, fluitende tsjilpjes, veel zachter en welluidender dan het gekrijs van een huismus, met een opgewekte, rollende ondertoon; de vogel zingt vanaf een acaciatak, een dadelpalmblad of de rand van een leemmuur. De roep is een kort, zacht tsjilp en een fijn rollend getril. In de stilte van de woestijn is een zingend mannetje op honderden meters te horen, en dat is meestal de manier waarop hij wordt gevonden.

Herkenning

Een mus van huismusformaat maar slanker ogend, met een fijner koppatroon en een tamelijk zware kegelsnavel. Het mannetje is opvallend bleek: kruin, nek en rug zijn effen lichtgrijs tot zandgrijs, zonder streping, en de hele onderzijde is zuiver wit. Op het gezicht staan zwarte teugels die tot achter het oog doorlopen en daaronder een klein, net begrensd zwart befje op kin en keel. In de vleugel zit de tweede helft van het patroon: zwarte middendelen van de vleugeldekveren en de slagpennen, breed wit omzoomd, wat bij de zittende vogel een zwart-witte schoudervlek geeft en in de vlucht een opvallend contrast. De snavel is zwart in de broedtijd en blauwgrijs tot hoorngeel daarbuiten. Het vrouwtje is nog bleker en vrijwel tekeningloos: egaal zandkleurig boven, vuilwit onder, zonder zwart op de kop en met veel minder zwart in de vleugel. Jonge vogels lijken op het vrouwtje. Vergeleken met alle andere mussen van het gebied ontbreken hier twee dingen volledig: kastanjebruin en streping op de rug.

Verwarrings­soorten

In het leefgebied zelf is verwarring nauwelijks mogelijk, want dit is de enige mus van de open zandwoestijn en de bleekste mus van het hele kaartgebied. In oasedorpen en aan de rand van de Sahara zit hij wel naast de huismus, en daar is het onderscheid onmiddellijk: de huismus is bruin en op de rug zwaar gestreept, deze is effen zandgrijs zonder enige streping en spierwit op de buik. Ook de Spaanse mus, die in dezelfde dorpen kan zitten, is fors gestreept op rug en flanken. Het vrouwtje kan bij fel licht in de verte doen denken aan een woestijnleeuwerik of een bleke tapuit, maar die hebben een dunne snavel; de zware kegelsnavel en de gedrongen musachtige houding halen dat er zo uit. Wie in de duinen een spierwitte vogel met zwart in de vleugel ziet wegvliegen, heeft hem.

Leefgebied

Echte zandwoestijn en de randen daarvan: duinvelden en zandvlakten met verspreide tamarisk, acacia en woestijnstruiken, droge wadi's, en verder de omgeving van oases, dadelpalmtuinen, waterputten, nomadenkampen, kleine woestijndorpen en de karavaanroutes ertussen. Het nest is een grote losse bol van halmen en veren in een doornstruik, in een dadelpalmkruin, in een holte in een leemmuur of onder de dakrand van een ksar. Hij foerageert op de grond op zaad van woestijngrassen en in het voorjaar op insecten, en komt regelmatig drinken bij bronnen en putten.

Verspreiding en trek

Binnen het kaartgebied de Sahara ten zuiden van de Atlas: het zuidoosten van Marokko rond de Draa en de Tafilalt, de Algerijnse Sahara en het zuiden van Tunesië, waarbij hij de noordrand van zijn areaal net binnen het venster haalt. Daarbuiten zuidwaarts door Mauritanië, Mali, Niger, Tsjaad en Soedan. Hij is nergens talrijk en de verspreiding is uiterst vlekkerig: hele stukken schijnbaar geschikte woestijn zijn leeg, terwijl één palmtuin met een put jarenlang bezet blijft. Hij trekt niet, maar zwerft binnen het gebied naar de plekken waar zaad en water zijn.

• Jaarrond
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

De beste kansen liggen in de vroege ochtend rond de bekende woestijnplaatsen van Zuid-Marokko en Zuid-Tunesië, bij een put, een palmtuin of een kampement waar water is. Ga stil bij het water zitten in plaats van de duinen af te lopen: op een warme dag komen alle woestijnvogels op enig moment drinken. Luister vooral, want de zoete fluitende zang klinkt volstrekt anders dan het gekrijs van de huismussen in het dorp en verraadt hem al voordat u iets ziet. En kijk bij een wegvliegende vogel naar de vleugel: zwart met wit omzoomd op een verder spierwitte vogel is beslissend.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern), maar over de Noord-Afrikaanse rand van zijn areaal schaars en plaatselijk verdwenen. Zijn bestaan hangt aan een dunne draad van menselijk gebruik van de woestijn: verlaten ksour, dichtgemetselde putten en het opgeven van de traditionele palmtuinen kosten hem nestplaatsen en drinkwater, terwijl overbeweiding en het kappen van acacia en tamarisk de laatste dekking wegnemen. Waar oude oasetuinen in bedrijf blijven en er water aan de oppervlakte staat, houdt hij stand. Betrouwbare aantallen ontbreken; het gebied is te groot en te dun bevolkt om te tellen.

Wetenschappelijke naam

Passer simplex (Lichtenstein, 1823)

Lichtenstein beschreef de soort in 1823 als Fringilla simplex; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Passer werd in 1760 ingevoerd door Brisson. Passer is het Latijnse woord voor 'mus'. simplex is Latijn voor 'eenvoudig, ongetekend', naar het effen zandkleurige verenkleed. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Ambukol in Soedan.