Alle soorten › Zangvogels › Mussen › Moabmus
Moabmus | Passer moabiticus
Dead Sea sparrow | Gorrión del Mar Muerto
De moabmus is de kleinste mus van het kaartgebied en de enige die u niet in een dorp maar in een tamariskstruweel moet zoeken. Hij houdt zich op in de hete, diepe laagvlakten van de Levant — de Jordaanvallei, de oevers van de Dode Zee, de Arava en de zuidelijke Negev — steeds waar zoet of brak water tamarisken laat groeien. Het mannetje heeft een geel vlekje op de halszijde dat bij geen enkele andere mus in dit gebied voorkomt, en de kolonie bouwt nesten die belachelijk groot zijn voor zo'n klein vogeltje.
Geluid
Alles klinkt zachter, hoger en muzikaler dan bij de huismus. De zang is een reeks fijne, ijle tsjilpjes zonder de rauwe klank van de huismus, in een rustig tempo voorgedragen vanuit de top van een tamarisk. De vluchtroep is een hoog, tweelettergrepig tsji-wit, dat vaak het eerste is wat u van een groepje opmerkt. Een broedkolonie levert geen geraas op zoals bij de Spaanse mus, maar een zacht, aanhoudend getinkel dat tussen de takken vandaan komt.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname beschikbaar.
Herkenning
Duidelijk kleiner en fijner gebouwd dan een huismus, met een korte, spitse snavel, een ronde kop en een lichte, kwieke indruk. Het mannetje heeft een grijze kruin en grijze wangen, zwarte teugels en een kleine, scherp begrensde zwarte bef op kin en keel. Vanaf het oog loopt een brede lichte wenkbrauwstreep naar achteren, die achterin okerkleurig wordt en overgaat in een helder citroengeel vlekje op de halszijde — het kenmerk waar het bij deze soort om draait, ook al is het bij een bewegende vogel maar een seconde zichtbaar. De rug is roestbruin met zwarte lengtestrepen, de schouder toont een warme kastanjebruine vlek, de onderdelen zijn grijswit en effen. Het vrouwtje is een miniatuuruitgave van een huismusvrouwtje: bleek grijsbruin, gestreepte rug, vale wenkbrauwstreep, kleinere en fijnere snavel, en soms een zweem van geel op de halszijde. Jonge vogels lijken op het vrouwtje.
Verwarringssoorten
Formaat is het eerste dat helpt: dit is duidelijk de kleinste mus die u hier tegenkomt, met een fijnere snavel dan alle andere. Het mannetje verwart u niet: geen andere mus in het gebied combineert een grijze kruin met een klein befje, een brede lichte wenkbrauwstreep en geel op de halszijde. Het vrouwtje daarentegen is een echte valkuil, want het is precies een klein, bleek huismusvrouwtje; let dan op de kleinere snavel, de bleekste tint van alle mussen hier, en op het gezelschap waarin de vogel zit. Habitat helpt meer dan bij welke andere mus ook: huismus en Spaanse mus zitten bij mensen en op akkers, de moabmus zit in dichte tamarisk aan het water en komt zelden bij gebouwen. Vindt u een vogel in het riet of het struweel die u eerst voor een gors of een karekiet aanzag maar die de gedrongen bouw en de kegelsnavel van een mus heeft, dan is dit de eerste kandidaat.
Leefgebied
Dichte tamariskstruwelen en ander struikgewas langs zoet en brak water in hete laagvlakten: rivieroevers, kanalen, zoutmoerassen, oases, visvijvers en irrigatiekanalen, met daarnaast akkers en tuinen waar hij zaad zoekt. Broedt in losse kolonies. Het nest is het handelsmerk van de soort: een enorme, doornige, overdekte bol van takjes met een zijingang, hoog in een tamarisk of een acacia, en zo groot dat hij van een afstand op het nest van een veel forsere vogel lijkt. Vaak zitten meerdere nesten in dezelfde struik.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Binnen het kaartgebied vrijwel beperkt tot de Levant: de Jordaanvallei van het Meer van Galilea zuidwaarts, de omgeving van de Dode Zee, de Arava en de zuidelijke Negev, plus enkele plekken langs de Eufraat in Zuidoost-Turkije en Syrië; op Cyprus is hij ooit vastgesteld maar tegenwoordig niet meer te verwachten. Daarbuiten oostwaarts naar Irak, Iran en Afghanistan. De verspreiding is overal vlekkerig en volgt strikt de waterlopen, zodat een geschikte vallei vol zit en het gebied ernaast leeg is. Een deel van de vogels verlaat na de broedtijd het broedgebied en trekt zuidwaarts, tot buiten dit kaartgebied.
- Jaarrond
- Broedvogel (zomer)
- Winter
- Doortrek
- Trekrichting
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
Ga vroeg in de ochtend, in maart of april, naar een tamariskstrook langs water in de Jordaanvallei of de Arava. Loop de rand van het struweel af en kijk eerst naar de struiken zelf: zodra u een grote, rommelige takkenbol in een tamarisk ziet, staat u bij de kolonie en hoeft u alleen nog te wachten. Blijf op afstand en let op de vogels die op de buitenste twijgjes gaan zitten; alleen daar krijgt u het gele halsvlekje van het mannetje in beeld. Luister ondertussen naar het hoge tsji-wit, dat u eerder verraadt dat er vogels zijn dan het oog dat doet.
Staat van instandhouding
Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern) en over het hele areaal plaatselijk talrijk, maar in het kaartgebied volledig afhankelijk van een klein en kwetsbaar habitattype. Waar rivieren en beken voor irrigatie worden afgetapt en het waterpeil zakt, sterven de tamarisken en verdwijnt de soort; hetzelfde gebeurt bij het rechttrekken en uitbaggeren van oevers en bij het omzetten van moerassige randen in landbouwgrond. De daling van de Dode Zee en de onttrekking van water aan de Jordaan hebben in de afgelopen decennia veel geschikt struweel gekost. Daar staat tegenover dat hij visvijvers, irrigatiekanalen en aanplant van tamarisk snel in gebruik neemt.
Wetenschappelijke naam
Passer moabiticus Tristram, 1864
Tristram beschreef de soort in 1864 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Passer werd in 1760 ingevoerd door Brisson. Passer is het Latijnse woord voor 'mus'. moabiticus is Latijn voor 'Moabitisch', naar Moab, het bijbelse land bij de Dode Zee waar de soort het eerst broedend werd gevonden. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Palestina.