Spaanse mus | Passer hispaniolensis

Geluid

Hetzelfde tsjilpen als bij de huismus, maar luider, voller en met een metaalachtige nadruk; de roep klinkt als een uitgerekt tsjwieng of tsjeeng, wat dieper en nasaler dan bij de huismus. Het echte kenmerk is niet één geluid maar het volume: een broedkolonie in een boomrij levert een aanhoudend, golvend geraas van honderden vogels tegelijk, dat van vroeg in de ochtend tot het invallen van de duisternis doorgaat en op grote afstand hoorbaar is. Bij het opvliegen van een groep klinkt een rollend tsjur-tsjur, en bij alarm een hard, droog geratel.

Herkenning

Even groot als een huismus of een fractie groter, met een merkbaar zwaardere snavel. Het mannetje in broedkleed is onmiskenbaar: de hele kruin en de nek zijn diep kastanjebruin, zonder grijs, en daaronder staat een grote witte wang die door een zwarte oogstreep van de kruin wordt gescheiden. De zwarte bef is enorm en loopt in brede vlekken en strepen door over de borst en de flanken, zodat de onderzijde van veraf zwart gevlamd lijkt. De rug is warm bruin met zware zwarte strepen, de stuit grijzig, de vleugel met één witte streep. Buiten de broedtijd verdwijnt veel van dat patroon onder lichte veerranden en lijkt het mannetje sterk op een huismus; het kastanje op de kruin en de zwarte strepen op de flanken blijven dan het beste houvast. Het vrouwtje is nauwelijks van een huismusvrouwtje te onderscheiden: iets bleker en witter op de buik, met een zwaardere snavel, een iets duidelijker lichte wenkbrauwstreep en soms een spoor van grijze streping op de flanken. Jonge vogels lijken op het vrouwtje.

Verwarrings­soorten

Een mannetje in broedkleed is bij goed licht geen probleem: kastanjebruine kruin plus zwart gestreepte flanken komen bij geen andere mus samen voor. In het winterkleed en bij tegenlicht wordt het lastiger, en dan is de huismus de tegenspeler — die heeft altijd een gráuwe kruin en een egale, ongestreepte onderzijde. De Italiaanse mus deelt de kastanjebruine kruin en de witte wang, maar heeft een klein en netjes begrensd befje en effen lichte flanken zonder strepen; op Sicilië en Malta lopen de kenmerken van beide vormen bovendien door elkaar en zijn veel vogels niet te benoemen. Vrouwtjes zijn in het veld niet te scheiden van huismusvrouwtjes: kijk naar de mannetjes in dezelfde groep of naar de nestplaats, want een boom vol bolnesten wijst één kant op. Een rotsmus is groter, bleker, over de hele onderzijde fijn gestreept en heeft een lichte kruinstreep en witte staartpuntvlekken.

Leefgebied

Open, warm cultuurland met bomen: graanvelden en braakland met een populierenrij of een eucalyptusbosje erlangs, rivierdalen met tamarisk- en oleanderstruweel, olijf- en amandelgaarden, rijstvelden, irrigatiegebied en de randen van dorpen. Broedt vrijwel altijd in kolonie, in slordige overdekte bolnesten van halmen hoog in een boom, in tamarisk of doornstruweel, in de kruin van een dadelpalm en met voorkeur ook in de onderbouw van een ooievaars- of roofvogelnest, waar tientallen paren tussen de takken van één horst kunnen zitten. Op de Canarische Eilanden en Madeira neemt hij de plaats van de huismus in en zit hij gewoon in de dorpen en op de pleinen. Foerageert in groepen op de grond, op zaad en in de broedtijd op insecten.

Verspreiding en trek

Het hele zuiden van het kaartgebied: Iberië — vooral het westen, het zuiden en het Ebrobekken —, Madeira en de Canarische Eilanden, de hele Maghreb, Sardinië, Sicilië en Malta, de Balkan, Griekenland, Turkije en de Levant, en verder oostwaarts door Zuidwest-Azië tot in Centraal-Azië. In Portugal en Spanje broedt hij plaatselijk met tienduizenden paren bij elkaar; het Europese totaal wordt op enkele miljoenen paren geschat. Ten noorden van de Pyreneeën en de Alpen is hij een zeldzaamheid, en in Nederland en Groot-Brittannië gaat het om een handvol gevallen. Hij is geen echte trekvogel in het westen, maar na de broedtijd zwerven de kolonies met duizenden tegelijk over de stoppelvelden; oostelijke populaties trekken wél weg, tot ver buiten dit kaartgebied.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Zoek in mei of juni in Extremadura, La Mancha of de Ebrovallei een boomgroep in open akkerland en luister eerst: een kolonie hoort u eerder dan u haar ziet. Ga niet te dichtbij staan, maar zoek een punt op honderd meter waar de vogels in en uit vliegen, en wacht tot een mannetje op een kale tak in de zon gaat zitten — dan pas ziet u de kastanjebruine kruin en de zwarte flankstrepen goed. Een tweede vaste plek is een ooievaarsnest op een kerktoren of een elektriciteitsmast: kijk naar de onderkant van de horst, want daar zit de kolonie. En wie op Lanzarote, Fuerteventura of Madeira op een dorpsplein zit hoeft niet te zoeken: de mus die om uw kruimels komt is deze.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern) en over het zuiden van het gebied nog buitengewoon talrijk, met een Europese stand van enkele miljoenen paren. Plaatselijk zijn er afnames waar het cultuurland verandert: het verdwijnen van kleinschalig graanland met houtige randen, het rooien van oude populieren- en eucalyptusrijen waarin de kolonies zitten, en het opruimen van tamariskstruweel langs rivieren. Daar staat tegenover dat hij van irrigatielandbouw en van dorpsuitbreiding vaak juist profiteert en dat kolonies zich snel verplaatsen zodra er elders een geschikte boomgroep staat. Op de Canarische Eilanden en Madeira is hij stabiel en algemeen.

Wetenschappelijke naam

Passer hispaniolensis (Temminck, 1820)

Temminck beschreef de soort in 1820 als Fringilla hispaniolensis; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Passer werd in 1760 ingevoerd door Brisson. Passer is het Latijnse woord voor 'mus'. hispaniolensis is Neolatijn voor 'Spaans', naar Algeciras in Zuid-Spanje, waar het typemateriaal vandaan kwam. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Algeciras in Zuid-Spanje.