Huismus | Passer domesticus

Geluid

Het geluid van de huismus is één woord in vele toonaarden: tsjilp. De zang bestaat uit niets anders dan een reeks van die tsjilpen, in een onregelmatig tempo en met wisselende klankkleur voorgedragen door een mannetje dat pontificaal bij zijn nestopening zit — op een dakgoot, een schoorsteen, een antenne of een luifel — en die reeks is het hele jaar door te horen, met de meeste nadruk van februari tot in augustus. Daarnaast een scherp, nasaal tsjer-r-r-r als er een kat of een sperwer opduikt, een rollend tsjur-tsjur-tsjur van een groep die opvliegt, en het zachte, aanhoudende gekwetter van een hele kolonie in een dichte klimop of liguster, dat vlak voor het donker aanzwelt tot een geroezemoes waar de hele straat naar kan luisteren. Alles klinkt voller en luidruchtiger dan bij de ringmus, en zonder diens houterige tik.

Herkenning

Een stevige, kortnekkige mus met een zware kegelsnavel, een vlakke kruin en een korte staart; hij loopt niet maar huppelt, met beide poten tegelijk. Het mannetje heeft in de zomer een gladde asgrijze kruin met aan weerszijden een brede kastanjebruine band die van achter het oog om de nek loopt, zwarte teugels, een egaal grijswitte wang zonder vlek, en een grote zwarte bef die van de kin tot op de bovenborst doorloopt en aan de zijkanten rafelig eindigt. De rug is kastanjebruin met zwarte lengtestrepen, met één smalle witte vleugelstreep over de kleine dekveren; stuit en onderdelen zijn effen grijs. De snavel is dan gitzwart. In het najaar en de winter is het hele patroon verzacht door lichte veerranden: de bef krimpt tot een kleine grijze vlek, het kastanje verbleekt en de snavel wordt hoorngeel — dezelfde vogel, half uitgewist. Het vrouwtje is een van de meest kenmerkloze vogels van Europa: grijsbruin, ongestreept op de borst, met een bleke, brede wenkbrauwstreep die pas achter het oog begint, een fijn gestreepte bruine rug met warme okerkleurige veerzomen, en een bleke snavel met een donkere bovenrand. Jonge vogels lijken op het vrouwtje, maar zijn nog losser gevederd en hebben een gele snavelbasis.

Verwarrings­soorten

Bij het mannetje zijn drie dingen samen beslissend: een gráuwe kruin, een wang zonder vlek en een bef die tot op de borst doorloopt. Alle verwante mussen breken op minstens één van die drie. Het probleem zit bij het vrouwtje, dat vaak alleen door uitsluiting op naam komt: let dan op de brede vale wenkbrauwstreep die pas achter het oog begint, de ongestreepte onderzijde en de zware snavel. Een vrouwtjesvink is slanker, heeft twee brede witte vleugelstrepen, witte buitenste staartpennen en een groenige stuit. De heggenmus, die in oude boeken nog mus heet, heeft een dunne spitse snavel, een leigrijze kop en borst en beweegt sluipend over de grond. In het zuiden van het kaartgebied wordt het echt oppassen: bij de Spaanse mus heeft het mannetje een geheel kastanjebruine kruin, een veel groter zwart schild op de borst en zwaar zwart gestreepte flanken, en bij de Italiaanse mus een kastanjebruine kruin met een spierwitte wang maar een kleine, nette bef. Hun vrouwtjes zijn in het veld niet van een huismusvrouwtje te scheiden; vertrouw daar op de mannetjes in dezelfde groep. Ringmus en rotsmus staan elders in deze familie beschreven en verraden zich aan respectievelijk de zwarte wangvlek en de lichte kruinstreep met witte staartpuntvlekken.

Leefgebied

Overal waar mensen wonen en waar hoog in een gebouw of een boom een gat zit: stadscentra, buitenwijken, dorpen, boerenerven, industrieterreinen, campings, volkstuinen, stadsparken en havens. Het nest is een slordige, overdekte prop van halmen, veren, papier en plastic in een spleet onder de dakpannen, achter een dakgoot, in een spouwmuur, een ventilatiegat, een muuranker, een gevelholte of een nestkast, en in het zuiden ook los in een boomkruin of tussen de takken van een ooievaarsnest. Vlakbij moet dekking staan — een dichte heg, klimop, een braamstruik of een rommelige hoek — waarin de hele kolonie in één keer kan wegduiken. Voor de eieren en de eerste dagen van de jongen is bovendien insectenrijk groen binnen honderd of tweehonderd meter nodig; verder dan dat vliegt een huismus zelden. Zijn hele leven speelt zich af in een paar honderd meter, en dat verklaart waarom een verdwenen kolonie zo moeizaam terugkomt.

Verspreiding en trek

Van IJsland en Noord-Scandinavië tot de Sahararand, en oostwaarts door heel Azië; daarbuiten door de mens over Amerika, Afrika, Australië en Nieuw-Zeeland verspreid. Binnen het kaartgebied zijn er drie opvallende gaten: het Italiaanse schiereiland met Corsica, Sardinië en Kreta, waar de Italiaanse mus zijn plaats inneemt, en de meeste Canarische Eilanden en Madeira, waar de Spaanse mus de mus van de dorpen is. In Nederland is hij nog steeds een van de talrijkste broedvogels, met 600.000 tot 1.000.000 paren in 2018–2020, maar hij staat op de Rode Lijst: de afname begon in de vroege jaren tachtig, versnelde in de jaren negentig en bedroeg over die periode meer dan de helft van de stand. De laatste jaren lijkt het aantal zich op dat lagere niveau te stabiliseren, met plaatselijk herstel. In Spanje is de gorrión común nog vrijwel overal, van Andalusische dorpspleinen tot bergdorpen in de Pyreneeën, al klagen ook Spaanse stadstellers over lege binnensteden. Hij trekt niet: de vogel die u in juli ziet is dezelfde als die van januari.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

De beste manier om hem te leren zien is een ronde door uw eigen straat, eind maart of in april, tussen acht en tien uur 's ochtends. Loop langzaam en luister naar het tsjilpen; elk zingend mannetje zit binnen enkele meters van zijn nestopening, dus u kunt de kolonie huis voor huis in kaart brengen. Kijk naar de rand van het dak, naar de opening tussen twee pannen en naar het gat onder de goot; als een vogel met een halm of een veertje in de snavel naar binnen verdwijnt, is de zaak rond. Een tweede vast moment is de avondslaapplaats: ga een halfuur voor zonsondergang bij een dichte klimopmuur of ligusterhaag staan en wacht op het geroezemoes. En reist u naar het zuiden, maak er dan een gewoonte van om bij elke groep mussen even naar de kruin van de mannetjes te kijken — grijs of kastanjebruin — want daar begint het onderscheid met de Spaanse en de Italiaanse mus.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern) en met afstand een van de talrijkste vogels ter wereld, maar in Noordwest-Europa staat hij op de Rode Lijst en is hij uit sommige binnensteden nagenoeg verdwenen. De oorzaken zijn stuk voor stuk aanwijsbaar en hangen samen. Nestholtes verdwijnen: bij dakrenovatie worden de spleten onder de pannen dichtgezet met vogelschroot, gevels worden gladgestuukt, spouwen geïsoleerd en oude schuurtjes gesloopt. Dekking verdwijnt: heggen en klimop maken plaats voor schuttingen, en voortuinen worden bestraat, zodat er geen struik meer is om in weg te duiken en geen kale grond om in te stofbaden. En het voedsel voor de jongen verdwijnt: de eerste dagen krijgen ze uitsluitend insecten, en in een wijk met kort gemaaid gras, geveegde stoepen en weinig inheemse struiken zijn die er in mei nauwelijks. Daar komen kleinere factoren bij, zoals het verdwijnen van kippenhokken en paardenstallen en het opruimen van rommelhoekjes. Het herstel is precies zo concreet: een rij mussenpannen of nestkasten onder één dakrand, een dichte inheemse haag ernaast en een tuin die niet elke week kaal wordt gemaaid, en binnen enkele jaren zit er weer een kolonie.

Wetenschappelijke naam

Passer domesticus (Linnaeus, 1758)

Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Fringilla domestica; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Passer werd in 1760 ingevoerd door Brisson. Passer is het Latijnse woord voor 'mus'. domesticus is Latijn voor 'bij het huis horend', naar het leven van de vogel in de nabijheid van de mens. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.