Ortolaan | Emberiza hortulana

Geluid

De zang bestaat uit vier tot zes gelijke, klagende tonen gevolgd door twee of drie lagere: sri sri sri sri – srü srü. Het klinkt treurig en aarzelend, alsof de vogel halverwege van toonsoort wisselt, en draagt ver over open land. Hij zingt van mei tot in juli vanaf een boomtop, een leiding of een grote steen. Roep: een kort, klokkend plet en een dun tsjieu.

Herkenning

Slanke, langgestaarte gors met wit aan de buitenzijde van de staart en een vrij spitse, roze snavel. Het mannetje heeft een grijsgroene kop en borstband, een bleekgele keel en snorstreep en een duidelijke gele oogring; de onderdelen zijn warm oranjebruin. Het vrouwtje is doffer, met fijne streepjes op kruin en borstband, maar houdt dezelfde gele oogring en keel. Jonge vogels zijn bruin en gestreept en verraden zich vooral door de oogring en de bleke roze snavel.

Verwarrings­soorten

De bruinkeelortolaan is de soort waarmee het misgaat: dezelfde bouw, dezelfde oogring, dezelfde roze snavel. Bij de ortolaan zijn kop en borstband grijsgroen en zijn keel en snorstreep bleekgeel; bij de bruinkeelortolaan is de kop zuiver blauwgrijs zonder groenzweem, is de keel warm oranjebruin en is de oogring witachtig. Bij vrouwtjes en jonge vogels is het verschil zwakker maar hetzelfde: geelachtig tegen oranjebruin op keel en snorstreep, en dieper roestrode onderdelen bij de bruinkeelortolaan. De geelgors heeft een roestbruine stuit en mist de oogring; de grijze gors heeft een grijze kop met zware zwarte strepen en ongestreepte oranjebruine onderdelen.

Leefgebied

Warme, open akkerbouw met struiken en losse bomen: graanakkers op zuidhellingen, wijngaarden, amandel- en olijfgaarden, terrassen en steenhopen. In Fennoscandinavië zit hij daarentegen op kapvlaktes, veenranden en in jonge aanplant. Overal is kale of schaars begroeide grond nodig om te foerageren, met struiken, draden of boomtoppen als zangpost.

Verspreiding en trek

Broedt van Spanje, Zuid-Frankrijk en Italië over de Balkan tot Turkije en de Kaukasus, met een aparte noordelijke strook in Zweden, Finland, Polen en de Baltische staten, en verder in de bergen van Marokko en Algerije. De hele bevolking overwintert ten zuiden van de Sahara, in de Sahel en Ethiopië. In Nederland verdwenen de laatste broedvogels in de jaren negentig; wat er nu nog overkomt zijn doortrekkers in mei en van augustus tot september.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Zoek in mei een zonnige akkerhelling met struweel en luister naar vier gelijke, weemoedige tonen met een lager slot; het geluid draagt ver maar wordt met lange tussenpozen herhaald, dus blijf staan. Kijk daarna gericht naar de top van een alleenstaande boom of een draad. Op doortrek in Nederland verraadt hij zich vooral met de roep, in de vroege ochtend boven de kust.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern), maar in vrijwel heel Europa afgenomen door schaalvergroting, onkruidbestrijding en het verdwijnen van kleinschalige akkerbouw op warme hellingen; in het noordwesten is hij uit hele landen weggevallen. Daar kwam de vangst voor de Franse tafel bij: in Zuidwest-Frankrijk werden doortrekkers met vangkooitjes gevangen, vetgemest en als delicatesse gegeten. Frankrijk verbood die vangst in 1999, en vangen, houden en verhandelen zijn in de hele Europese Unie verboden; de handhaving was jarenlang slap, is sinds 2017 aangescherpt en het aantal gevangen vogels is sterk gedaald. De grootste winst valt intussen in het akkerland zelf te halen.

Wetenschappelijke naam

Emberiza hortulana Linnaeus, 1758

Linnaeus beschreef de soort in 1758 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Emberiza voerde hij in datzelfde werk in. Emberiza komt uit het Oudhoogduits, van Embritz, een naam voor een gors. hortulana gaat terug op de Italiaanse naam voor deze vogel, ortolana.