IJseend

Geluid

De meest muzikale eend van Europa: een ver dragend, jodelend en nasaal a-ahoelie of ow-ow-owdelie, dat groepjes mannetjes in koor uitstoten. Vooral te horen op windstille dagen van januari tot april, ook 's nachts, en het geluid draagt kilometers over open water.

Herkenning

Klein, rond en kortsnavelig, met een steile kop en een compact lijf dat hoog op het water ligt. Wintermannetjes zijn overwegend wit met een donkere borst, een grijs gezicht en een grote donkerbruine wangvlek, plus lange zwarte staartpennen en een roze snavelband. Vrouwtjes en eerstewinters zijn bruin en wit met donkere kruin en wangvlek, zonder staartpennen.

Verwarrings­soorten

In winterkleed is de soort onmiskenbaar, maar op grote afstand kunnen jonge nonnetjes en vrouwtjes brilduiker verwarring geven. De ijseend heeft geheel donkere, egale vleugels zonder wit spiegelveld, wat in vlucht meteen beslist; bovendien vliegt hij laag en schommelend, met kantelende zwart-witte flitsen boven de golven.

Leefgebied

Overwintert op open zee en groot brak water met zandige bodems: de Oostzee, de Noordzeekust, zeegaten en het IJsselmeer. Duikt diep, tot enkele tientallen meters, op schelpdieren en kreeftachtigen. Broedt aan toendrapoelen, arctische kustlagunes en bergmeren van IJsland, Fennoscandinavië en Siberië.

Verspreiding en trek

Broedvogel van de hoge Arctis rond de gehele Noordpool. De West-Europese winterpopulatie zit vooral in de Oostzee; Nederland krijgt jaarlijks tientallen vogels, vooral op het IJsselmeer, in de Waddenzee en langs de Zeeuwse kust. In Spanje is het een uitzonderlijke dwaalgast op de Cantabrische kust.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Ga in januari of februari naar de Brouwersdam, de Afsluitdijk of de kop van Noord-Holland en kies een dag met stevige noordwestenwind of de rustige dag erna. Scan vanaf een hoge dijk of pier; de vogels duiken vaak en verdwijnen minutenlang, dus blijf één golfdal geduldig volgen.

Staat van instandhouding

De soort is sterk achteruitgegaan, vooral in de Oostzee, het belangrijkste overwinteringsgebied ter wereld. Bijvangst in staand want, olievervuiling, achteruitgang van bodemdieren en verstoring door scheepvaart en windparken zijn de voornaamste oorzaken; op de broedgronden speelt klimaatverandering. Ook in Nederland zijn de aantallen sterk gedaald.