Fluiter | Phylloscopus sibilatrix

Geluid

De fluiter heeft twee volledig verschillende zangtypen en gebruikt ze door elkaar. Het eerste begint met een paar losse, tikkende aanloopnootjes die steeds sneller op elkaar volgen tot ze in een zinderende triller versmelten: sip … sip … sip-sip-sip-sip-sipsipsip-srrrrrrrrrr. Het klinkt precies als een muntje dat je op een marmeren tafelblad laat uittollen — eerst afzonderlijke tikken, dan een suizend geraas dat wegsterft. De hele strofe duurt drie tot vier seconden en wordt vaak in een kort baltsvluchtje afgeleverd, met trillende vleugels van tak naar tak. Het tweede type staat er los van: een reeks van vier tot acht identieke, klagende, langgerekte fluittonen, djuu … djuu … djuu … djuu, elk iets treuriger dan de vorige, met een halve seconde stilte ertussen. De roep is een zacht, wat vlak wiet, en bij onrust een hard tik. De zang loopt van de laatste dagen van april tot begin juli, is op zijn dichtst in de eerste twee weken van mei en klinkt de hele dag door, ook rond het middaguur wanneer de rest van het bos zwijgt.

Herkenning

Groot en langgerekt voor een boszanger, met een korte staart en zeer lange vleugels: de handpenprojectie is ongeveer even lang als de tertials en de vleugelpunt reikt tot ver over de staartbasis. Het verenkleed is drieledig en dat is op afstand al te zien: helder geelgroen boven, felgeel op wenkbrauwstreep, keel en bovenborst, en daaronder abrupt sneeuwwit. De wenkbrauwstreep is lang, breed en citroengeel, met een donkere oogstreep eronder. De dekveren en tertials hebben groengele randen die een warme gloed op de vleugel geven; de poten zijn licht vleeskleurig tot geelbruin. Geslachten gelijk.

Verwarrings­soorten

Fitis is kleiner en veel minder contrastrijk: bij de fitis loopt het geel diffuus door tot op de flanken, terwijl bij de fluiter een scherpe grens tussen gele borst en witte buik ligt; bovendien is de handpenprojectie van de fluiter langer en de staart korter. Tjiftjaf is compact, donkerpotig en zonder geel op de keel. De bergfluiter, in de Pyreneeën en Noord-Spanje, is grauwgroen zonder geel op keel of borst, heeft een gele stuit en een geelgroen vleugelpaneel en een heel andere, ratelende zang. Bladkoning is veel kleiner en heeft twee duidelijke vleugelstrepen.

Leefgebied

Oud, hoogopgaand en gesloten loofbos met een open, vrijwel kale bosbodem: beukenbos op hellingen, oude eikenbossen en beuken-eikenbos op arme zandgrond. Juist het ontbreken van een dichte struiklaag is essentieel, want de fluiter zingt en foerageert in de vrije ruimte tussen kroon en bodem en bouwt zijn overkoepelde nest tussen de strooisellaag. Hellingbos en bos met oude, gladstammige beuken hebben de voorkeur; jonge aanplant en dichtbegroeide bosranden worden gemeden.

Verspreiding en trek

Broedt van Noord-Spanje en de Pyreneeën tot in de Oeral, door heel Midden-, Noord- en Oost-Europa, en overwintert in de vochtige bossen van equatoriaal Afrika. In Noordwest-Europa een schaarse broedvogel van oude beukenbossen op de zandgronden en in het heuvelland, de laatste decennia sterk afgenomen. In het Middellandse Zeegebied broedt hij alleen in het noorden van Iberië, in de beukenbossen van Navarra, de Pyreneeën en de Cantabrische bergen; verder is hij er vooral een doortrekker die in augustus en september in kleine aantallen door het zuiden schuift, van Iberië tot Turkije en Noord-Afrika.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

Half mei, in een oud beukenbos met een kale bodem, bij voorkeur op een helling; loop langzaam en blijf staan zodra je de eerste triller hoort. Anders dan bij de meeste zangvogels hoef je hier niet bij zonsopgang te zijn: de fluiter zingt tot diep in de ochtend en zelfs midden op de dag door. Zoek de vogel op ooghoogte tot zo'n tien meter, op een horizontale zijtak, en let op het klagende djuu, dat vaak van een andere vogel verderop komt en je zo een tweede territorium verraadt. Oude beukenpercelen op de zandgronden en hellingbossen in het heuvelland van Noordwest-Europa, en in het zuiden de beukenbossen van Navarra en Irati, zijn de beste plekken.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, maar de Europese trend is duidelijk negatief en in Noordwest-Europa is de afname fors; in Nederland staat de fluiter op de Rode Lijst. Verdichting van de struiklaag door stikstofdepositie, het verdwijnen van oud, gelaagd loofbos, verdroging en veranderingen in het Afrikaanse overwinteringsgebied worden als voornaamste oorzaken gezien. Sterke schommelingen tussen jaren, gekoppeld aan het aanbod van rupsen, horen bij de soort.

Wetenschappelijke naam

Phylloscopus sibilatrix | (Bechstein, 1792) (GBIF: Phylloscopus sibillatrix)

Bechstein beschreef de soort in 1792 als Motacilla sibilatrix; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Phylloscopus werd in 1826 ingevoerd door Boie. Phylloscopus is Grieks, van phullon 'blad' en skopos 'speurder', van skopeō 'kijken': de vogel die de bladeren afzoekt. sibilatrix is Latijn voor 'fluitster', van sibilare 'fluiten', naar de trillende zang van het mannetje. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de bergen van Thüringen.