Alle soorten › Duikers › Duikers › IJsduiker
IJsduiker | Gavia immer
Common loon | Colimbo grande
De ijsduiker is de zwaarste duiker van het noordelijk halfrond en in Nederland een jaarlijkse maar schaarse wintergast, meestal één vogel die weken in dezelfde haven of op hetzelfde meer blijft. Naast een fuut of een aalscholver valt het massieve, hoekige silhouet op.
Klik op een duimnagel om de foto hierboven te wisselen.
Geluid
In Europese wintergebieden praktisch altijd stil; het repertoire is op de broedmeren van IJsland en Noord-Amerika te horen. Daar klinkt een langgerekt, klagend aa-oo-ie dat over het water wegdrijft, een jodelende territoriumroep van het mannetje en een lachende tremolo hoe-hoe-hoe-hoe bij onrust. Op IJslandse meren is dat van mei tot juli te horen, vooral in de stilte vlak na zonsondergang.
Opname: Jonathon Jongsma — CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Herkenning
Alles aan de vogel is zwaar: een dikke hals, een lang laag lichaam en een kop met een steil voorhoofd, een bult vlak boven het oog en vaak nog een tweede welving achterop de kruin. De snavel is fors en dolkvormig, in winterkleed lichtgrijs met een donkere rug aan de bovensnavel, en wordt strak horizontaal gedragen. De halsscheiding is het beslissende kenmerk: geen rechte lijn, maar een grillige, gekartelde grens met een donkere inham die als een halve kraag in de witte hals steekt, plus een lichte oogring in een donker gezicht. De bovendelen zijn donkerbruin met bleke veerranden, wat een geschubd patroon geeft dat bij jonge vogels het duidelijkst is. In zomerkleed, dat je in IJsland ziet, is de kop gitzwart met groene glans, met een halsband van verticale witte strepen en een mantel als een schaakbord.
Verwarringssoorten
Parelduiker is de belangrijkste verwarringssoort: kleiner en fijner, met een gladde, ronde kruin zonder bult, een dunnere rechte snavel, een kaarsrechte en scherpe halsscheiding en een wit flankvlekje boven de waterlijn. Roodkeelduiker is nog kleiner en bleker, met een dunne opgewipte snavel die schuin omhoog wijst en wit dat tot boven het oog reikt. Geelsnavelduiker, een grote zeldzaamheid, is de gevaarlijkste verwisseling: die heeft een ivoorkleurige tot strogele snavel waarvan ook de bovenrand aan de punt licht is en die iets omhoog gericht lijkt, plus een bleker gezicht met meer contrast. Op grote afstand kan een aalscholver misleiden, maar die zit hoger op het water, houdt de snavel schuin omhoog en heeft een veel dunnere hals.
Leefgebied
Broedt op grote, diepe, visrijke meren met heldere oevers in IJsland, Groenland en Noord-Amerika; het nest ligt vlak aan de waterkant, want lopen kan de vogel nauwelijks. Overwintert op zee boven ondiep water, in beschutte baaien, zeegaten en havens, en in Europa geregeld ook op grote binnenwateren. Duikt diep en lang achter platvis, krabben en garnalen aan en houdt zich vrijwel altijd solitair op.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Broedvogel van Noord-Amerika en IJsland, waar een paar honderd paren zitten. De winterverspreiding in het kaartgebied loopt langs de Atlantische kusten van Noorwegen en de Britse Eilanden tot de Golf van Biskaje. Langs de Noordzeekust en in de Lage Landen gaat het om enkele vogels per jaar, vaak lang verblijvend in een zeehaven, op een estuarium of op een groot binnenmeer, met het zwaartepunt van december tot maart. Aan de Cantabrische kust van Galicië tot Cantabrië is hij een zeldzame wintergast, aan de Middellandse Zee zijn de waarnemingen sporadisch.
- Jaarrond
- Broedvogel (zomer)
- Winter
- Doortrek
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
De praktijk is simpel: volg de waarnemingsberichten, want een ijsduiker blijft vaak weken op dezelfde plek en is dan van dichtbij te bekijken vanaf een haven- of dijkkade, ergens langs de Noordzee of de Atlantische kust. Ga bij vlak water en zacht ochtendlicht kijken en let op de volgorde kopvorm, snavelkleur, halsscheiding: die drie samen sluiten parelduiker en geelsnavelduiker uit. Bij zeetrektellingen in november en december komen ijsduikers soms langs; zoek dan naar de trage, diepe slag, de doorhangende hals en de duidelijk uitstekende poten van een vogel die veel groter oogt dan alle andere duikers.
Staat van instandhouding
Wereldwijd niet bedreigd, met een stabiele tot licht groeiende populatie in Noord-Amerika en een kleine maar constante IJslandse broedpopulatie. De belangrijkste bedreigingen zijn kwik en lood uit visgerei, olievervuiling, verzuring van broedmeren en bijvangst in staandwantnetten langs de overwinteringskusten. In Europa gaat het om zulke kleine aantallen dat de soort hier vooral als dwaalgast en wintergast telt, waarbij het aantal Nederlandse waarnemingen de laatste decennia eerder toe- dan afneemt door het groeiende aantal waarnemers.
Wetenschappelijke naam
Gavia immer | (Brünnich, 1764)
Brünnich beschreef de soort in 1764 als Colymbus immer; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Gavia werd in 1788 ingevoerd door Forster. Gavia is het Latijnse woord voor een niet nader bepaalde zeevogel. immer gaat terug op een Noorse naam voor de vogel, verwant aan het IJslandse himbrimi. Daarnaast is verband gelegd met Zweeds immer 'gloeiende as', naar het donkere kleed, en met Latijn immergo 'onderdompelen'. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de Faeröer.