Waterspreeuw | Cinclus cinclus

Geluid

De zang is een lang, aanhoudend geborrel waarin heldere en schrapende tonen door elkaar lopen, met een knerpend, bijna elektrisch timbre — tsjie-tsjrit-tsjurr-tsjie — en hij ligt precies op een toonhoogte die over het ruisen van de stroom heen komt. Beide geslachten zingen, en anders dan bij de meeste zangvogels klinkt de zang het hele jaar door, ook op ijzige januaridagen. De roep is een korte, harde zit of dzik, meestal in de vlucht, en meestal het eerste wat je van de vogel merkt: een kogelronde schaduw die laag over het water wegschiet met een scherp zit-zit erbij.

Herkenning

Gedrongen, kortstaartig en donker, ongeveer zo lang als een spreeuw maar veel boller en zwaarder ogend. Kop en nek zijn warm chocoladebruin, rug en vleugels leigrijs met een fijne donkere schubtekening, en op keel en borst zit een groot, scherp begrensd wit slabbetje. Daaronder dragen de vogels van het vasteland en van de Britse Eilanden een kastanjebruine band die naar een zwartbruine buik verloopt. De korte staart wordt omhoog gewipt als bij een winterkoning, de poten zijn zwaar en de tenen lang, met stevige nagels. De vogel zit vrijwel nooit stil: hij knikt onafgebroken door de knieën en knippert daarbij met witte oogleden — een seintje dat over het geraas van het water heen zichtbaar blijft. De bevedering is buitengewoon dicht en vetrijk, met ruim de helft meer veren dan een merel, en de verenkleedklier op de stuit is enorm; de vogel poetst zich er urenlang mee in en houdt de veren zo waterdicht. Onder water sluit een klepje de neusgaten af, schuift een doorzichtig knipvlies over het oog en houdt het zware, weinig luchthoudende skelet hem laag bij de bodem.

Verwarrings­soorten

In Europa is verwarring met een andere soort nauwelijks mogelijk — geen enkele andere zangvogel duikt. Op afstand kan een merel of spreeuw op een steen in de beek even voor waterspreeuw doorgaan, maar die knikt niet en toont geen wit. De oeverloper staat op dezelfde stenen te wippen, maar is lang van poot, licht van onderzijde en wipt met het achterlijf in plaats van door de knieën; de grote gele kwikstaart deelt het biotoop maar is geel en dun. De echte valkuilen zitten binnen de soort. Jonge vogels zijn dof leigrijs met een vaalwitte keel zonder scherpe grens en een fijn geschubde onderzijde, en missen de kastanjeband volledig. Daarnaast verschillen de ondersoorten: de vogels van de Ardennen, de Eifel, de Alpen en de Pyreneeën hebben de kastanjebruine band onder het witte bibje, terwijl de noordelijke vogels uit Scandinavië onder het wit meteen zwartbruin zijn. Ook zulke zwartbuikige vogels bereiken in de winter de Lage Landen.

Leefgebied

Snelstromend, zuurstofrijk en helder water met een bodem van grind en keien: forellenbeken, bergbeken, de riviertjes van de Ardennen en de Eifel, en in het zuiden de bovenlopen van de Pyreneeën en de Cantabrische bergen. Doorslaggevend zijn stroomversnellingen, ondiepe drempels en stenen die boven het water uitsteken; stilstaand water, een sliblaag of een rechtgetrokken bedding zijn waardeloos voor hem. Hij foerageert lopend over de bodem, tegen de stroom in en met de kop omlaag, zodat het water hem tegen het grind drukt, en peutert kokerjuffers, haftlarven, steenvlieglarven en vlokreeften onder de keien vandaan; grote vogels nemen ook visjes. Kunstwerken tellen mee: stuwen, molenduikers, sluisjes en bruggewelven horen bij zijn dagelijkse ronde. Het nest is een bol van mos met een zij-ingang, gebouwd achter een waterval, in een oevermuur, onder een brug of tegen een stuw, vaak zo dat de vogel er alleen door het opspattende water heen bij kan. Hij begint vroeg: in maart liggen de eerste eieren er al.

Verspreiding en trek

Van Ierland en Schotland via Scandinavië, de Ardennen, de Eifel, het Zwarte Woud, de Alpen en de Karpaten tot de Balkan; zuidwaarts in de Pyreneeën, de Cantabrische bergen, het Iberisch Centraal Systeem en het Atlasgebergte van Marokko; oostwaarts loopt het areaal ver door de kaartrand heen, via de Kaukasus en Iran tot in Centraal-Azië en de Himalaya. In Groot-Brittannië en Ierland is hij een standvogel van het noorden en westen, met ongeveer 6900 paren in het Verenigd Koninkrijk, en ontbreekt hij vrijwel als broedvogel in het vlakke, traagstromende Engelse laagland ten oosten en zuiden van een lijn door de Midlands. De vogels zijn sterk honkvast en blijven meestal binnen een paar kilometer van hun geboorteplek, al trekken Scandinavische vogels in de herfst naar het zuidwesten en bereiken dan Nederland, België en Oost-Engeland. In Nederland is hij vrijwel geen broedvogel: langs Geul en Gulp zijn zekere broedgevallen bekend en recent gaat het om drie tot vier paren, en verder is hij een schaarse wintergast van enkele vogels per winter, onder meer in de Amsterdamse Waterleidingduinen. Vlaanderen en vooral Wallonië hebben wel jaarlijks broedvogels; langs de Belgische Geul broedt hij gewoon. In Spanje is hij een talrijke standvogel van de bergbeken van het noorden en het binnenland — de Pyreneeën, de Cantabrische bergen, het Iberisch Systeem, het Centraal Systeem, de Montes de León en, meer geïsoleerd, de Sierra Nevada en de Baetische bergen — maar hij ontbreekt in de laagvlaktes van de Meseta, aan de mediterrane kust en in het droge zuidoosten; ook daar is hij sterk standvastig en zakt hij in de winter alleen naar lager gelegen delen af wanneer de bovenloop dichtvriest.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

Ga in de winter, tussen november en maart: het water is dan helder, de oevers zijn kaal en de vogels zingen al. Zoek een snelstromende beek met keien en een stuw of een oude molenduiker — in de Ardennen de Ourthe, de Amblève of de Hoëgne, in Zuid-Limburg de Geul en de Gulp — en loop de stroom langzaam af terwijl je op twee dingen let: een kort, hard zit laag over het water, en een wit vlekje op een steen midden in de stroomversnelling dat niet stilstaat maar knikt. Bruggen zijn betrouwbare uitkijkposten: ga op één staan en bekijk de onderkant van de volgende brug stroomafwaarts. Ga daarna zitten en wacht. Een waterspreeuw heeft een vaste ronde van stenen en komt binnen een kwartier terug, vaak tot op tien meter. Blijf van maart tot juni uit de buurt van bruggen, stuwen en watervallen waar een nest kan zitten.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, maar overal een graadmeter voor de beek waarin hij leeft. Waar water wordt vervuild, verzuurd, rechtgetrokken of afgetapt voor kleine waterkrachtcentrales, verdwijnt hij; verzuring in Wales en Zuid-Scandinavië heeft laten zien hoe snel dat gaat, omdat kokerjuffers, haften en steenvliegen uit het zure water wegvallen en er dus niets meer te halen valt. In Groot-Brittannië staat hij op de oranje lijst na een afname van ruim de helft tussen 1995 en 2024, bij zo'n 6.900 paren. In Zuid-Limburg wijst de naald de andere kant op: sinds de waterkwaliteit van Geul en Gulp verbeterde, laten waterspreeuwen zich er weer regelmatig zien, en de beken zelf zijn nu geschikter dan in decennia.

Wetenschappelijke naam

Cinclus cinclus | (Linnaeus, 1758)

Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Sturnus cinclus; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Cinclus werd in 1797 ingevoerd door Borkhausen. Cinclus komt van het Griekse kinklos, bij de klassieke schrijvers de naam van een klein vogeltje aan het water dat met de staart wipte. De soortnaam herhaalt de geslachtsnaam. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.