Alle soorten › Eendachtigen › Eenden, ganzen en zwanen › Knobbelzwaan
Knobbelzwaan | Cygnus olor
Mute swan | Cisne vulgar
De knobbelzwaan is de algemeenste zwaan van Noordwest-Europa; oranje snavel met zwarte knobbel en zingende vleugelslag onderscheiden hem van de andere zwanen. Ooit half tam gehouden, is hij daar nu een gewone broedvogel van elke stadsvijver; op het Iberisch Schiereiland is hij vooral een parkvogel, afkomstig van verwilderde populaties.
Klik op een duimnagel om de foto hierboven te wisselen.
Geluid
Ondanks de naam niet stom: een blazend, boos hhoerr bij verdediging van het nest en een schor knorrend gjorr tussen partners. Het herkenbaarste geluid is mechanisch, namelijk het ritmisch zingende wiew-wiew-wiew van de vleugels van een overvliegende vogel, jaarrond hoorbaar en uniek onder de Europese zwanen.
Opname: Alexander Kürthy — CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Herkenning
Zeer grote, zuiver witte zwaan met oranjerode snavel, zwarte snavelbasis en een zwarte knobbel die bij het mannetje groter is en in het voorjaar opzwelt. De hals wordt meestal in een S-bocht gedragen, de vleugels vaak opgebold over de rug. Juveniel vuilgrijsbruin met grijsroze snavel; die kleur verdwijnt pas in het tweede kalenderjaar.
Verwarringssoorten
Wilde zwaan en kleine zwaan hebben geel op de snavelbasis, geen knobbel, dragen de hals recht en zijn luidruchtig. Verwilderde en tamme vormen leveren meer problemen op dan beide echte soorten: beoordeel altijd het snavelpatroon en de houding van de hals, niet de grootte of de witheid.
Leefgebied
Ondiep zoet water met veel waterplanten: stadsvijvers, kanalen, sloten, zandwinplassen, veenweidegebieden en rustige rivierarmen. In de winter ook op brak water en in beschutte zeearmen, en grazend in groepen op grasland en geoogste akkers.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Broedvogel van Noordwest- en Midden-Europa tot Centraal-Azië; in Nederland algemeen en grotendeels standvogel. In Spanje gaat het vrijwel alleen om verwilderde parkvogels, met hooguit een enkele echte dwaalgast in strenge winters; het natuurlijke zwaartepunt ligt rond de Oostzee.
- Jaarrond
- Broedvogel (zomer)
- Winter
- Doortrek
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
Kijk in maart en april naar territoriale mannetjes die met opgebolde vleugels, teruggelegde hals en beide poten tegelijk peddelend een rivaal wegjagen. Voor de vleugelzang: ga op een windstille wintermorgen bij open water staan en wacht tot er vogels laag overkomen.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd en in Noordwest-Europa toegenomen sinds de vervolging stopte en winterse bijvoedering gewoon werd. De belangrijkste sterfteoorzaken zijn aanvaringen met hoogspanningsdraden, loodvergiftiging door achtergebleven vistuig en verstrikking in lijn. Lokaal ontstaat spanning met boeren waar groepen gewassen begrazen.
Wetenschappelijke naam
Cygnus olor | (Gmelin, 1789)
Gmelin beschreef de soort in 1789 als Anas olor; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Cygnus werd in 1764 ingevoerd door De Garsault. Cygnus is Latijn voor 'zwaan', een nevenvorm van cycnus en ontleend aan het Griekse kyknos met dezelfde betekenis. olor is eveneens Latijn voor 'zwaan', zodat de naam de betekenis tweemaal geeft. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Rusland en Siberië.